Bảo vật quốc gia Bia Vua Lê Thái Tổ và quá trình hình thành quần thể đền thờ Vua Lê Thái Tổ tại huyện Nậm Nhùn

Đối với những tù trưởng cai quản ở những vùng xa xôi, triều Lê đã thi hành một chính sách mềm dẻo, khoan dung. Lê Lợi rất chú trọng việc lập pháp và chủ trương việc phòng thủ quốc gia một cách tích cực.Nhà nước Lê sơ đã xác định miền Tây Bắc thực sự là vùng biên ải quan trọng của lãnh thổ Đại Việt. Mặc dù Lê Lợi đã nhiều lần đem lời tín nghĩa, giảng dụ ân cần, hứa sẽ phong cho tước cao, được hưởng lộc hậu. Tuy nhiên vào năm 1431 tù trưởng Đèo Cát Hãn quên ân bội nghĩa, đã làm phản, liên kết với Kha Đốn (còn gọi là Kha Lại) - một bầy tôi phản nghịch của Ai Lao (nước Lào) quấy nhiễu nhân dân nơi biên ải, đánh chiếm vùng đất Mường Muỗi (nay là vùng Thuận Châu - Sơn La ngày nay).

Do hành động phản nghịch của Đèo Cát Hãn, năm 1431 vua Lê Thái Tổ đã phái Quốc Vương Tư Tề và Quan Tư Khấu Lê Sát đem quân tiến đánh. Sau đó vua Lê Thái Tổ thân chinh đem quân lên châu Phục Lễ (châu Ninh Viễn). Đại quân của triều đình tiến theo đường từ sông Hồng rồi ngược sông Đà bằng đường thủy và đường bộ, đánh tan quân phản nghịch Đèo Cát Hãn. Khi quân của nhà vua tiến đến sào huyệt của Đèo Cát Hãn, Kha Lại và Đèo Cát Hãn bỏ trốn, sau đó nhân dân bắt được Kha Lại và giết chết.

Sau khi dẹp yên phản tặc vùng Tây Bắc trên đường quay trở về qua địa phận xã Lê Lợi, huyện Nậm Nhùn (ngày nay), để ghi nhớ sự kiện trọng đại này đồng thời răn dạy các tù trưởng cai quản nơi biên giới của Tổ quốc, tháng Chạp năm Tân Hợi - 1431 vua Lê Thái Tổ đã cho tạc khắc vào vách đá bài văn bia ghi nhớ sự kiện này. Văn bia được khắc trên vách đá Pú Huổi Chỏ bên bờ Bắc sông Đà để lưu lại cho muôn đời sau (sử cũ gọi là Bia Cổ hoài lai). Toàn văn bia được tạc khắc bằng chữ Hán, tạc trong khuôn khổ hình chữ nhật có kích thước 1,4m x 0,8m, viết theo chữ khải chân gồm 132 chữ. Nội dung văn bia như sau:

 Phiên âm chữ Hán:
“Di địch chi vi biên họa, tự cổ hữu chi, Hán chi Hung Nô, Đường chi Đột Quyết, ngã Tây Việt chi Mang Lễ, chư man thị giả, khoảng do Trần Hồ suy chính, phiên thần quân thổ, Cát Hãn nữu ư cựu tập, phụ cố phất thoan, dư kim xuất sư vãng chinh thủy lục tịnh tiến, nhất cử tựu bình, nhân tả nhất luật, khắc chi vu thạch dĩ giới hậu thế man tù chi cánh hóa dã vân:

Cuồng tặc cảm bô tru 
Biên dân cửu hệ tô
Bạn thần tòng cổ hữu
Hiểm địa tự kim vô
Thảo mộc kinh phong lạc
Sơn xuyên nhập bản đồ
Đề thi khắc nham thạch
Trấn ngã Việt Tây ngung.
Tân Hợi quý đông cát nhật
Ngọc Hoa động chủ đề”.

Dịch nghĩa:
Nỗi lo di địch nơi biên cương đã có từ xưa
Đời nhà Hán đã có bọn Hung Nô, đời nhà Đường thì rợ Đột Quyết, các rợ man ở vùng Mường Lễ nước Việt ta cũng vậy.
Mới đây có chính sự nhà Trần, nhà Hồ suy yếu, bầy tôi ở nơi phên dậu trở nên ương ngạnh, Cát Hãn nhờn theo thói cũ không chịu thay đổi.
Nay ta đem quân đi chinh phạt, thủy bộ cùng tiến, chỉ một trận đã dẹp yên được. Nhân đây làm một bài thơ khắc vào đá để răn các tù trưởng rợ Man ngang ngạnh với giáo hóa sau này.
 

Thơ rằng
Bọn giặc cuồng sao dám tránh sự trừng phạt,
Dân biên thùy từ lâu mong ta đến cứu sống
Kẻ bầy tôi làm phản từ xưa vẫn có
Đất đai hiểm trở từ nay không còn
Tiếng gió thổi hạc kêu làm cho quân giặc run sợ,
Sông núi từ nay nhập vào bản đồ
Đề thơ khắc vào núi đá
Trấn giữ phía Tây nước Việt ta.
Ngày lành tháng Chạp năm Tân Hợi (1431)

Ngọc Hoa động chủ đề.

Bia Vua Lê Thái Tổ được công nhận là di tích cấp quốc gia theo Quyết định 10/VH-QĐ, ngày 02/9/1981, thuộc danh mục số 185 của Bộ Văn hóa về xếp hạng di tích.Trước năm 2009 di tích Bia Vua Lê Thái Tổ nằm trên một khoảng đất bằng hẹp tại sườn núi ven đường tỉnh lộ 127. Bia nằm liền ở vách sườn núi thấp, hướng mặt bia nhìn xuống dòng sông Đà.

Năm 2012 thực hiện việc xây dựng nhà máy thủy điện Sơn La, để bảo tồn giá trị của di sản Bia Vua Lê Thái Tổ nên phần bút tích văn bia đã được khoan cắt ra khỏi vách đá Pú Huổi Chỏ tạo thành khối đá lớn có kích thước dài 2,62 m, rộng 1,13 m, cao 1,85 m, trọng lượng trên 15 tấn. Văn bia được di chuyển đến vị trí hiện nay cách vị trí cũ 500 m, từ đó hình thành nên quần thể lưu niệm Vua Lê Thái Tổ.

Bia Vua Lê Thái Tổ là hiện thân của kiểu văn bia Ma nhai (một trong những hình thức văn bia thuộc loại ít, quý hiếm ở nước ta hiện nay); văn bia là tài sản vô giá, là diện mạo văn hóa của đất nước, địa phương có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu, là hiện vật gốc độc bản có hình thức độc đáo và có giá trị đặc biệt liên quan đến sự kiện lịch sử quan trọng của đất nước, đến sự nghiệp của anh hùng dân tộc Lê Lợi, là tác phẩm nghệ thuật có giá trị lịch sử, nhân văn...

Với những giá trị lịch sử to lớn, ngày 22/12/2016 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2496/QĐ-TTg về việc Công nhận bảo vật quốc gia đợt 5 năm 2016, trong đó có Bia Vua Lê Thái Tổ (Bia Cổ hoài lai).
 
Hiện nay, bia Vua Lê Thái Tổ đã được làm thành 3 phiên bản: Một bản được tỉnh Lai Châu đặt tại Đền thờ Lê Lợi (Thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu); một bản tặng di tích Tượng đài Lê Thái Tổ tại Hà Nội và một bản tặng tỉnh Thanh Hóa, đặt long trọng trong khuôn viên Ban Quản lý Khu di tích lịch sử Lam Kinh, huyện Thọ Xuân.

Địa điểm lưu niệm Vua Lê Thái Tổ thuộc địa phận xã Lê Lợi, xã Pú Đao, huyện Nậm Nhùn, tỉnh Lai Châu có diện tích khoảng 2,4 ha, bao gồm một số hạng mục được bố cục trên mặt bằng tổng thể với tổng diện tích khoảng 500m2. Mở đầu cụm kiến trúc là cổng Tam quan xây kiểu 2 trụ nằm thẳng đứng. Qua Nghi môn chính là khoảng sân, chính giữa khoảng sân là nhà che bia, phía sau nhà bia qua một khoảng sân nhỏ là ngôi đền thờ. Xung quanh khuôn viên có trồng hệ thống cây xanh và cây lưu niệm. Địa điểm lưu niệm Vua Lê Thái Tổ đã được công nhận là Di tích Quốc gia năm 2017 theo Quyết định số 218/QĐ-BVHTTDL, ngày 23/01/2017 của Bộ Trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch.

Trong những năm qua, quần thể Đền thờ Vua Lê Thái Tổ đã được đầu tư để phát huy giá trị, khai thác tiềm năng du lịch tâm linh. Việc tổ chức Lễ hội Đền thờ Vua Lê Thái Tổ hằng năm là sự kiện văn hóa quan trọng thể hiện sự tri ân, tôn vinh những cống hiến, hy sinh của Anh hùng dân tộc Lê Lợi cùng các tướng sỹ, nghĩa quân, nhân dân cả nước trong quá trình dựng nước và giữ nước; khơi dậy nét đẹp truyền thống văn hóa, lòng tự hào, tự tôn dân tộc, góp phần giáo dục và phát huy truyền thống lịch sử, văn hóa, truyền thống yêu nước xây dựng, bảo vệ Tổ quốc... Năm 2025, Lễ hội Đền thờ Vua Lê Thái Tổ được tổ chức với quy mô cấp tỉnh với nhiều hoạt động đặc sắc, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh đến thăm quan, trải nghiệm, góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc của các dân tộc sinh sống trên mảnh đất Nậm Nhùn.